Vraag
Wat is de invloed van oorlog en rampspoed op onze hersenen?
Samenvatting van het antwoord
Bij dreiging en gevaar komt het organisme in een andere modus. Alle functies worden ingesteld op overleving. Dat geldt voor talrijke lichamelijke functies (bijv. hartslag en ademhaling) maar ook voor hersenfuncties: psychische processen en gedrag veranderen (bijv. emoties en denken). Hierbij spelen vele stressmechanismen een rol, veel meer dan alleen maar adrenaline. Al deze veranderingen zijn in principe logische en functioneel, ze helpen ons te overleven. Als de leefomgeving weer veilig is, zal deze overlevingsmodus weer plaats moeten maken voor de veilige modus. Soms lukt dat niet. Dan spreken we van PTSS: posttraumatische stressstoornis.
Inhoudsopgave
- Veiligheid en gevaar
- Stressmechanismen
- Goede en foute stress
- Waakzaamheid
- Emoties en automatismen
- Cognitie en weloverwogen gedrag
- Zintuiglijke overgevoeligheid
- Wat is PTSS?
- Het brein “terugveranderen”
Veiligheid en gevaar
Mens en dier stellen zich (bewust en onbewust) in op de toestand van hun leefomgeving. Is het veilig, dan kunnen we ons permitteren om na de maaltijd relaxed op de bank te liggen, rustig een boekje te lezen of een wandeling te maken. Bij gevaar lukt dat niet: we zijn superwaakzaam en door het minste geringste afgeleid, onze zintuigen en emoties staan op scherp en in onze gedachten doemen talrijke rampscenario’s op. Goed om te weten dat mensen die continue onder druk staan door oorlog, natuurrampen, mishandeling, discriminatie of uitbuiting anders “in hun vel zitten”. Ze zijn vatbaarder voor vele ziekten (pijn, ontstekingen en zelfs Alzheimer) en hebben grote moeite hun gedrag adequaat af te stemmen op hun leefomgeving.
Stressmechanismen
Bij dreiging en gevaar worden talrijke lichaamsfuncties ingesteld op overleving. De spieren zijn gespannen (“klaar voor de start”), hartslag en bloeddruk gaan omhoog, de ademhaling wordt intensiever., de pijnzin wordt gedempt. Het autonome zenuwstelsel stelt zich in op actie, via het bijniermerg komt adrenaline in het bloed. Ook ons hormonale stelsel wordt anders ingesteld: de cortisolproductie neem toe waardoor meer glucose in de spieren beschikbaar komt voor de energieproductie. Tijdens stress liggen de prioriteiten anders: immuniteit en afweer, genezingsprocessen en spijsvertering worden op een laag pitje gezet. Ook veranderingen van hersenfuncties zijn een onderdeel van de stress-respons. In het ideale geval zijn deze veranderingen tijdelijk en krijgt het lichaam weer kans te herstellen.
Goede en foute stress
Goede stress vergroot de prestatie. In ons functioneren wordt alles uit de kast gehaald om het doel te bereiken: overleving, bergtop, sport, muziek, werkstuk, examen. Dat is goede stress. Stress kan zich echter ook tegen ons keren. Dat kan op verschillende manieren: bij chronische stress duurt de stress voort en is er geen tijd voor herstel, stress kan ook getekend zijn door (te) sterke emoties (oorlogsscenes). Normaal zijn bij stress fysieke, psychologische en zintuiglijke aspecten in harmonie geactiveerd. In onze huidige wereld raken deze in toenemende mate ontkoppeld. We zitten volkomen verstresst achter onze laptop, de ademhaling gaat sneller, de bloeddruk gaat omhoog, maar de fysieke actie blijft uit. Zo was dat niet bedoeld in de evolutie. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat vooral machteloosheid nadelig werkt. Te hoge, ambitieuze doelen kunnen desastreus werken. Zolang je controle hebt over de situatie gaat het goed. Zo kan het stellen van haalbare doelen mensen de controle weer teruggeven.
Waakzaamheid
Onze hersenstam bevat de regelcentra voor ons slaap-waak ritme en waakzaamheid. Ook ademhaling, bloedsomloop, spierspanning, lichaamshouding en pijnzin worden gestuurd vanuit onze hersenstam. Bij dreiging en gevaar slapen we lichter en zijn superwaakzaam. Onze spieren zijn gespannen: “klaar voor de start”, logisch in een oorlog, maar helaas, in onze veilige wereld starten we vaak niet. Interessant is de invloed op de pijnzin: bij goede stress moeten we presteren en zou pijn verstorend werken: de pijn wordt uitgeschakeld (zgn. stress-analgesie). Militairen in oorlog kunnen zich ernstig verwonden zonder het te merken. Bij machteloze (foute) stress zien we het omgekeerde: zintuigen worden “op scherp” gezet waardoor ook pijn aanzienlijk kan toenemen (zgn. stress-hyperalgesie).
Emoties en automatismen
In het binnenste van ons brein (kortweg “binnenbrein”) zitten structuren (limbisch systeem/basale kernen) die verantwoordelijk zijn voor emoties en automatisch gedrag: woede – aanval; angst – vlucht; verdriet – zich terugtrekken. Bij gevaar worden angst en overlevingsgedrag in gang gezet. Dit wordt vooral aangestuurd vanuit het binnenbrein. Dit automatische, instinctieve gedrag kan heel effectief zijn. Verstijven van schrik is levensreddend voor de bergmarmot. Tegelijk is het van belang de situatie goed in te schatten en zinnige voorspellingen te doen: misschien is het juist gevaarlijk nu en hier te vluchten. Er is een soort tweestrijd tussen automatisch en weloverwogen gedrag.
Cognitie en weloverwogen gedrag
De hersenschors (cortex) is van belang om via het verwerken van zintuiglijke informatie een analyse van de situatie te maken: wat is hier aan de hand? Op basis daarvan kan een adequaat gedrag gekozen en in gang gezet worden. Handelen met verstand. Dat is niet altijd eenvoudig want een gevaarlijke, dreigende situatie lokt meestal automatisch emotioneel gedrag uit. Soms is het goed wanneer onze cognitie (denken) dit emotionele gedrag onderdrukt. Je wordt niet boos tijdens die vergadering maar zegt: “Dat is een interessante vraag. Wil je dat in de notulen opnemen?” Tijdens gevaar verandert ons denken: een soldaat zegt: “Wij zullen je beschermen”, maar in de praktijk komt daar niets van terecht. Wantrouwen kan in een oorlogssituatie heel functioneel zijn.
Zintuiglijke overgevoeligheid
Het behoeft geen betoog dat onze zintuigen in situaties van gevaar “op scherp” gezet worden. We nemen daardoor beter waar wat er gebeurt en kunnen daardoor voorspellingen doen die van levensbelang kunnen zijn. Dat geldt voor alle zintuigen. Geluid: een blaffende hond, schreeuwend kind, gebrom van een naderende tank. Zien: een bewegend gordijntje, een rookpluim in de verte. Voelen: trillende bodem, een hand op een schouder. Reuk: kruitdamp, geur van bloed, baklucht. Al deze waarnemingen kunnen veelbetekenend zijn: de vijand nadert, een scherpschutter, er zijn executies gaande etc. Logisch en functioneel dat zintuigen extra gevoelig kunnen worden.
Wat is PTSS?
Tijdens oorlog zijn de hersenen ingesteld op gevaar. We zijn waakzaam, waarnemingen en emoties zijn versterkt, ons denken is veranderd. Deze veranderingen zijn logisch want zij vergroten de kans op overleving. Wanneer de oorlog voorbij is of wanneer de vluchteling in een veilig land is aangekomen, zijn deze veranderingen niet meer functioneel. Toch blijven de hersenen soms in de gevaarmodus hangen en dan keert zich dat tegen je. De oorlogsvluchteling wordt geplaagd door zich opdringende herinneringen, slaapt slecht en is overgevoelig voor prikkels. In dat geval kan je het gedrag maladaptief of pathologisch noemen. We spreken van PTSS: posttraumatische stressstoornis. In het handboek van de psychiatrie (DSM-5) staan de precieze criteria voor de diagnose beschreven. Het is echter evident dat we hier niet te maken hebben met een precies afgrensbare “ziekte”. Er is een continuum of spectrum, dwz. er zijn vele gradaties, van lichte verschijnselen tot ernstige klachten die veel lijden veroorzaken.
Het brein terugveranderen
Ons brein is plastisch. Dat wil zeggen dat neurale netwerken van eigenschappen kunnen veranderen. De gevoeligheid van hersengebieden en hun onderlinge verbindingen kunnen toenemen, maar ook afnemen. Dat vormt de basis voor een effectieve behandeling voor mensen met PTSS. Dat is een leerproces. Je kunt bepaald gedrag afleren, je kunt wennen aan prikkels, herinneringen en emoties kunnen veranderen, concurrerende bezigheden kunnen het brein als het ware dwingen in een andere modus te komen. Op dit moment zijn vele therapieën in omloop die een duwtje in de goede richting kunnen geven bijvoorbeeld cognitieve gedragsmodificatie, EMDR= Eye Movement Desensitization and Reprocessing, Exposure-therapieën. Kernpunt blijft echter:
Bied mensen met (dreigende) PTSS een veilige, prettige en leerrijke omgeving waarin ze zich kunnen ontplooien door zinvolle en gewenste bezigheden
Helaas, wij doen het tegendeel. Wij onderwerpen vluchtelingen aan slopende bureaucratische procedures terwijl zij zich eindeloos moeten vervelen in opvangcentra.
Het boek “Oorlog en brein”
Wil je hier dieper induiken? Lees het boek “Oorlog en brein”. Het maakt begrijpelijk hoe onze hersenen zich instellen op allerlei soorten rampspoed en geeft daardoor meer inzicht in de problemen waarmee oorlogsvluchtelingen te kampen hebben.
Gerelateerde onderwerpen
