Vraag

Wat is de invloed van muziek op gezondheid en hoe kan muziek worden ingezet in de zorg?

Samenvatting van het antwoord

Muziek bereikt vele uithoeken van het brein. Bij actief muziekmalen, zingen en dansen zijn vele hersengebieden betrokken. Dit impliceert dat vele hersenfuncties beïnvloed kunnen worden door muziek. Muziek kan in alle levensfasen welbevinden en zingeving vergroten. Muziek is van belang voor het zich ontwikkelende kind (muziekles), maar kan ook in de latere levensfasen het functioneren van het (eventueel aftakelende) brein optimaliseren.
In de zorg kan muziek op vele fronten worden ingezet: Parkinson-patiënten lopen beter op ritmische muziek, afasie-patiënten kunnen al zingend de woorden vinden, dansmuziek kan bewegingen structureren (“voor-zij-sluit”), luisteren naar voorkeursmuziek werkt pijnstillend, muziek kan suffe mensen alert maken, muziek kan herinneringen losmaken, samen zingen bevordert sociaal contact. In het kader van een “therapeutisch milieu” zouden in zorgcentra muziek- en danslessen moeten worden aangeboden. De individuele wensen en voorkeuren verschillen aanzienlijk. Gelukkig zijn er talrijke muziekinstrumenten en vele stijlen van dans waaruit gekozen kan worden: voor elk wat wils.

Inhoudsopgave

• De invloed van muziek
• De evolutionaire oorsprong van muziek
• Hoe is muziek in ons brein verankerd?
• Muziekstoornissen
• Muziek als therapie

De invloed van muziek

Mensen gaat uit hun dak tijdens popconcerten. Bij de premiere van Le Sacre du Printemps in Parijs werden de toehoorders woedend. Strawinsky moest via een achterdeur vluchten. André Rieu brengt menigten in beweging met zijn drie-kwartsmaat. De hoofdpersoon in Tolstoi’s “De Kreutzersonate” kan niet verdragen dat zijn vrouw deze sonate speelt met een andere man. Hij vermoordt zijn vrouw. Het liedje “Meneer de President” van Boudewijn de Groot had indertijd (60-er jaren) grote invloed op de meningen die Nederlanders hadden over de Vietnam-oorlog. Muziek kan soms mensen uit coma doen ontwaken. Muziek kan ontroeren en de stemming verbeteren. Een schuifelende Parkinson-patiënt tilt ineens zijn voeten beter op bij ritmische marsmuziek. En er zijn aanwijzingen dat muziek de cognitieve ontwikkeling van kinderen bevordert. Kortom: muziek heeft een ingrijpende invloed op kinderen, volwassenen en patiënten.

De evolutionaire oorsprong van muziek

Darwin zat met muziek in zijn maag. Hij noemde muziek een mysterieus fenomeen. Er is geen enkel volk op aarde dat niet op een of andere manier muziek en dans gebruikt. Daarom rijst de vraag of muziek wellicht toch een functie voor de overleving heeft. Is dat partnerkeuze? – de serenade voor een geliefde -, is het sociale cohesie? – samen zingen vergroot de saamhorigheid en reduceert conflicten – Verbetert het de cognitieve ontwikkeling? Muziekfilosofen hebben van alles voorgesteld. Het blijven echter gissingen, we weten niet het fijne ervan. We weten wel dat zang, dans en muziek al bestonden voordat mensen konden praten. Muziek is blijkbaar belangrijk. We kunnen een evolutionair nut dus zeker niet uitsluiten.

Hoe is muziek in ons brein verankerd?

In de jaren 80 werd beweerd dat taal links en muziek rechts in ons brein zit. Daar blijkt niets van waar. De beeldvormende technieken die na de 90-er jaren op gang kwamen lieten duidelijk zien dat muziek vele uithoeken van het brein activeert: links en rechts, binnen en buiten, voor en achter. Muziek is een complexe zintuiglijke prikkel met een zintuiglijke component (toonhoogte, klankkleur, ritme), een affectieve component (ontroering, blijdschap, opwinding) en een cognitieve component (bijv. het spel met de verwachting). Bij deze drie componenten van de waarneming zijn resp. betrokken: de gehoorschors, het limbische systeem en de prefrontale schors. Wanneer we actief muziek maken (muziekinstrument of zang) komt daar nog de motorische schors en het bewegingsgevoel (kinesthesie) bij. Vele neurale knooppunten zijn dus betrokken bij muziek (zie figuur).

Twee muziektaken
ABCD: een nieuw pianostuk van blad spelen
CDEF: een bekend lied van blad zingen

Dat maakt ook duidelijk dat muziek zoveel hersenfuncties kan beïnvloeden. Interessant is dat dit individueel zeer verschillend is: ongewenste, saaie muziek komt niet verder dan de gehoorschors, terwijl gewenste voorkeursmuziek het hele brein in lichterlaaie kan zetten.

Muziekstoornissen

Een bekende en gevreesde klacht bij musici is de muzikantenkramp (in vaktermen: focale dystonie). Tijdens oefenen neemt de gevoeligheid van de betrokken zenuwcellen in de hersenen toe (plasticiteit). Dit proces kan doorschieten: de gevoeligheid wordt te groot en groepen zenuwcellen worden ongebreideld actief. Het gevolg is een kramp. Deze kramp ontstaat op het moment dat de musicus zijn instrument opneemt en wil beginnen te spelen (bijv. de linkerhand van de violist). De verklaring van dit verschijnsel is nog onzeker. Sommige mensen hebben een hier een genetische predispositie (aanleg) voor, maar zeker speelt ook stress en eenzijdig oefenen een rol.
Wanneer een musicus een hersenbeschadiging krijgt, bijv. een herseninfarct, dan kan, afhankelijk van de plaats van het letsel een vorm van amusie ontstaan. Amusie is de muzikale tegenhanger van afasie. De amusie kan receptief zijn: moeite met herkennen van klanken of lezen van notenschrift (notenleesdyslexie), maar kan ook expressief zijn: vals zingen, grepen op het instrument kwijt zijn. Natuurlijk levert een amusie een ingrijpende beperking voor een musicus. Een bijzondere vorm van amusie is de congenitale amusie: aangeboren toondoofheid. Dit zijn mensen die van nature grote moeite hebben toonhoogtes, klanken of ritmes te onderscheiden. Zij zingen daardoor vals en hebben geen talent om een muziekinstrument te leren spelen.

Muziek als therapie

Muziek kan op vele fronten worden ingezet: op scholen, als recreatieve of professionele bezigheid, in de zorg. Muziek heeft een gunstige invloed op de ontwikkeling van het kind. Op scholen zouden muziekpractica kunnen worden aangeboden waar kinderen de gelegenheid krijgen alle muziekinstrumenten uit te proberen. Muziekscholen zouden voor iedereen betaalbaar moeten zijn. Muziek kan mensen weer tot leven brengen: een man die al 8 jaren volkomen apathisch in een verpleeghuis zit, fleurt helemaal op bij het horen van muziek uit zijn jeugd. Hij begint te zingen en vertelt over zijn leven. Een totaal verstijfde psychiatrische patiënt maakt ineens danspasjes bij het horen van een driekwartsmaat. Muziek en dans kan worden gebruikt om de verstijving van Parkinson-patiënten te doorbreken. Muziek heeft een sterke invloed op motoriek. Muziek doet soms wonderen bij mensen met taal/spraakstoornissen. De afasie-patiënt vindt al zingend moeiteloos de woorden, de stotteraar zingt een vloeiende woordenstroom. Muziek kan pijnstillend werken. Uit onderzoek blijkt dat mensen na operaties veel minder pijnstillers nodig hebben wanneer zij naar gewenste ontroerende muziek kunnen luisteren. Actief muziekmaken en dansen kunnen gebruikt worden als oefening van de motoriek. Het geproduceerde geluid is een zeer directe vorm van feedback over de controle van motoriek. Een verkeerde toon (door een onnauwkeurige aanslag), een onregelmatig ritme op de trommel laten ondubbelzinnig horen dat de beheersing van de beweging nog te wensen overlaat. Tenslotte, we zouden het bijna vergeten, muziek kan mensen ontroeren, mensen kunnen ervan genieten. Kortom: muziek kan de kwaliteit van leven bevorderen en moet daarom een vaste plaats binnen de zorg hebben.

Het boek “Muziek en brein”

Vind je dit interessant? Lees dan het boek “Muziek en brein”. Het boek bevat vele praktijkvoorbeelden die laten zien hoe sterk de invloed van muziek kan zijn. De rol van de hersenen wordt hierbij in begrijpelijke taal uitgelegd. Het boek levert een vurig pleidooi om muziek weer een vaste, belangrijke en toegankelijke plaats te geven op scholen, in de samenleving en in de zorg.

Gerelateerde onderwerpen

Boek Neuropsychologie
Boek Neurorevalidatie
Boek Van Contractie naar Actie
Boek Muziek en brein